کابوس هولوگرافیک (درباره ماهی و گربه)

ماهی و گربه، روند تکامل یافته‌تر و پخته‌تر تجربه‌هایی است که شهرام مکری در فیلم‌های کوتاهش، مخصوصا محدوده دایره، آزموده بود. فیلمی با برداشتی بلند و بدون قطع که آدم‌های ماجرایش، در دابره‌های تو در تو و متقاطع، روایت خود را سپری می‌کنند، مخاطب را به دنیایی غریب وارد می‌کند که مشابهش را در هیچ فیلم دیگری ندیده است. بله... می‌توان نام چند فیلم مشهور همچون نه زندگی رودریگو گارسیا و یا فیل وس گان سنت و یا کشتی نوح روسی الکساندر سوکوروف را به عنوان نمونه‌هایی که فیلم مکری در چند جنبه بدان‌ها شباهت‌هایی دارد به یاد آورد، اما موجودیت ماهی و گربه، مستقل‌تر از آن است که آبشخور متنش را وابسته به این عنوان‌ها دانست.

ماهی و گربه شبیه یک رویا/کابوس است. دقیقا نمی‌توانید برای ابعاد مختلفش، منطقی دو دو تا چهارتایی پیدا کنید، اما فضایش فضایی متقاعدکننده است.‌‌ همان طور که وقتی خواب می‌بینید، اوضاع و احوال با همه عجیب و غریب بودنشان، باورپذیر می‌نماید. ما در خواب‌‌هایمان، بار‌ها با موضوعی مواجه می‌شویم که انگار همین چند وقت قبل برخوردش را تجربه کرده بودیم،‌گاه زمانی را سپری می‌کنیم که از لحاظ حسی طولانی‌تر و یا کوتاه‌تر از زمان تقویمی است. ماهی و گربه همین روند را تداعی می‌کند. آدم‌های ماجرا همواره در حال گذر از معبرهایی هستند که دوباره به مرحله‌ای که قبلا دیده بودیمش می‌رسند و این بار ماجرا از نقطه‌ای دیگر سرگرفته می‌شود.‌گاه حتی در یک نقطه (مثل مواجهه پرویز با پدرام و عسل) موقعیتی دایره وار به دور محوری واحد شکل می‌گیرد که دو روایت را حاصل می‌کند. این چه نوع روایتی است؟ متقاطع؟ متداخل؟ دوار؟ هندسه روایی فیلم فرا‌تر از این سازه‌های آشنا است. زمان فیلم نه همچون فیلم‌های کلاسیک نیوتونی است و نه مانند فیلم‌های مدرن از الگوی برگسونی تبعیت می‌کند. گذر زمان در فیلم مکری، بیشتر یادآور زمان هولوگرافی است؛ انگار فضای آدم‌های ماجرا در یک ساحت نامتراکم سپری می‌شود و تا زمان بی‌‌‌نهایت در حال گسترش در تمام جهات است. برخلاف برخی نظرات که سپهر اثر را به فرمی دایره‌ای تشبیه می‌کنند؛ به نظر می‌رسد اوضاع رادیکالیتر از این انگاره باشد. نقاط ماجرای فیلم گویی در یک محیط کروی می‌گذرد که می‌توان رویش به انحاء پرشماری حرکت کرد و دوباره به جایگاه نخست برگشت و از سر دیگری به سمتی دیگر روانه شد. برای همین هم هست که منطق زمان در رفت و برگشت‌های آدم‌های داستان دچار قبض و بسط می‌شود و معلوم نیست کدام یک زود‌تر رخ داده است و کدام یک متأخر‌تر. وقتی کامبیز از پدرش جدا می‌شود، در اولین مواجهه، پرویز را می‌بیند که بالای سر کوله پشتی رهاشده‌اش روی زمین است. اما همین موقعیت دو بار دیگر در روایت در روند زمانی که قطعی و برگشتی و جهشی در آن روی نمی‌دهد، تکرار می‌شود. در مقطعی دیگر، وقتی مریم در حال رفتن از نزد پرویز است، صدای بابک را در دوردست می‌شنویم که در حال صحبت درباره شیرفلکه است. اما همین موضوع شیرفلکه حدود نیم ساعت بعد صحبتش بین پروانه و بابک پیش می‌آید. در یک مقطع دیگر، درخواست پرویز از شهروز برای پیدا کردن وسیله گمشده‌اش در انبار تقریبا در دقیقه‌های ۴۰ فیلم مطرح می‌شود، اما قرینه این موقعیت، زمانی تکرار می‌شود که یک ساعت و بیست دقیقه از شروع فیلم گذشته است. از این دست مثال‌ها در فیلم فراوان می‌توان جست. همپوشانی‌های موقعیتی ماجرا به لحاظ تکرار یک رخداد، هیچ انطباقی با منطق متعارف زمان ندارد. فضای اثر، فضایی سیال است که شروع و تداوم و انت‌هایش، در هم ترکیب می‌شود و سنتزی نوین از دلش بیرون می‌آید. در جایی از فیلم خانم روان‌شناس به نادیا هم درباره خاطرتش که منطبق با زمان عادی نیست تذکر می‌دهد و گویی یادش نیست که طرف مقابلش با ارواح حرف می‌زند و تا لحظاتی قبل درباره خوابی سوررئالیستی سخن می‌گفت.

فیلم آکنده از موتیف‌های تکرارشونده است: سیبی که بین پرویز و مریم و مینا و شهروز دست به دست می‌شود، مفهوم دوقلویی که در مصداق‌هایی همچون فرزندان حمید، جوان های عجیب یک دست که مرغابی‌ها را حمل می‌کنند، و بادبادک مارال تکرار می‌شود، ایده همپوشانی صدای آدم‌ها در یکدیگر (صدای کامبیز و پدرش، صدای دوقلوها، صدای شهروز و پرویز)، و... اما مهم‌ترین موتیف، موتیف مرگ و جسد است. خاطره غریب شهروز از مادربزرگ مریم و ماجرای سرداب، ماجرای مرگ خواهرزاده حمید، روح جمشید که در اطراف دریاچه می‌پلکد، و بارز‌تر از همه شمایل موحش و تعلیق آور دو مرد که با قمه و کیسه گوشت گندیده و پیت خالی بنزین، دیگران را می‌پایند و در ‌‌نهایت ماجرا به قصابی غریب به نام حمید ختم می‌شود که هدفون یکی از جوان‌ها (لادن) از لا به لای گوشت سلاخی روی می‌زش پیدا است؛ سلاخ‌هایی که قبل از کتاب خواندن، مسواک می‌زنند و یا با دست کثیفشان اصرار بر شستن دست جوانان دانشجو دارند. آدم‌ها به مثابه اشباحی می‌مانند که در خاطره‌های خود زندگی را جست‌و‌جو می‌کنند و شاید از همین رو است که روایت اثر، مملو از خاطره گویی شخصیت‌ها برای یکدیگر است: خاطره مبهم مهناز برای پدر کامبیز، خاطره مادربزرگ مریم در گویش ذهنی شهروز، خاطره سقوط فانوسی که به دو رنگ شدن چشمان عسل انجامید، خاطره عشق از دست رفته لادن و پرویز، خاطره فندک مادر نادیا که با عشق و گسست قرین شد، خاطره خلاصی حمید از جنگ و چگونگی ازدواجش و... در این خاطره‌های پراکنده هر کس دنبال قالبی مجازی و ذهنی برای حفره‌های خلأ خاطرات خود می‌گردد؛ از پدر کامبیز که در خیالش همواره در جست‌و‌جوی مهناز است تا پرویز که با هویت جعلی سیاوش در فیس بوک، محبوب از دست رفته‌اش را می‌پاید.

ماهی و گربه، حکایت کابوس یک نسل است؛ که در کشاکش گذر از حصار، نصیحت‌های هذیان وار بزرگان، خاطرات مبتنی بر گلوله و جسد، عشق‌های از دست رفته، و... نگاه‌شان به آسمان بود تا بادبادک خود را به پرواز درآورند و عاقبتشان به سلاخی شدن رسید... تنگ شیشه‌ای شکست/ ما اما دست روی دست/ آخرین ماهی هم مرد/ آخرین شاخه پژمرد

مطلب بالا در نشریه هنر و تجربه منتشر شده است.

/ 19 نظر / 155 بازدید
نمایش نظرات قبلی
آرمین

بله فصل 5 فصلی متفاوت (با فصول گذشته) اما بسیار قدرتمندی بود

دامون قنبرزاده

یادداشت آقای نورایی بر « آرایش غلیظ » در « فیلم » را خوانده اید؟ که فیلم را توجه به سبک پیکارسک تفسیر کرده اند؟ اگر نخوانده اید، لطفاً بخوانید. شما و ایشان در دو قطب مخالف هستید. مثلاً ایشان شخصیت های غریب فیلم را، در چارچوبِ نظریه ی خودشان و با توجه به سبک مذکور، دارای ارزش و اعتبار می دانند و معتقدند وجودشان چفت و بست درستی دارد، نکته ای که شما دقیقاً با آن مخالفید؛ اگر از نوشته تان درست برداشت کرده باشم. حالا می خواهم بدانم با توجه به استدلال های آن نوشته، آیا حتی تهِ دلتان، در خلوتِ خودتان، به این فکر نمی کنید که شاید، بلکه، مثلاً اگر اینجوری که ایشان به فیلم نگاه کردند، به فیلم نگاه کنید دوباره، به نتیجه ی دیگری برسید؟ این را بگویم که من با نظر شما اتفاقاً موافقم ترم درباره ی بی چفت و بستی آدم های داستان ( در عین حالی که نوشته ی ایشان را هم جالب یافتم و خب، به ایشان هم می توانم حق بدهم در عین حال ) اما واقعاً دوست دارم فضولی کنم و بفهمم، اگر نوشته ی مذکور را خوانده اید، آیا پیشِ خودتان، شد که حتی اندکی هم موضع تان عوض شود و بگویید: "بله، این هم درست است" یا "این درست تر

دامون قنبرزاده

اما در ادامه، تا به سئوال اولم جواب نداده اید، می خواهم نکته ی دیگری مطرح کنم: اینکه من به هر دوی شما حق می دهم در قضاوتِ درباره ی این فیلم، از بی تصمیمی و پادرهوایی من نمی آید، از این می آید که احساس می کنم حتی با وجود نظرِ خودم می شود به نظر مخالف هم کمی حق داد، البته با توجه به اقتضای دنیای فیلم و نه الصاق های زورکی. حالا حرفم این است: معیار سنجش برای کسی که معیاری درباره ی یک فیلم ندارد، چه باید باشد؟ حرفِ شما یا حرفِ ایشان؟ چطور یک آدم بی معیار اما اهل هنر ( به کسی که از سرِ تفریح فیلم می بیند، کاری ندارم؛ او یا می گوید خوشم آمد یا خوشم نیامد ) می تواند این دو نقد کاملاً متضاد را کنار هم بگذارد؟ معیار سنجش چیست؟ می خواهم بگویم آیا نقد " درست تر " وجود دارد؟ اینکه مثلاً من بگویم نقد شما درست تر از نقد آقای نورایی ست، شاید به این دلیل باشد که من از فیلم، به اندازه ی شما خوشم آمده نه به اندازه ی آقای نورایی. پس من چطور می توانم تشخیص بدهم که نقد شما درست تر است یا فیلم در همان حد و اندازه های نقد شماست؟ آن معیار اصلی سنجش یک فیلم، بالاخره در کجاست؟ امیدوارم سئوال هایم واضح بوده باشد.

دامون قنبرزاده

کامنت اول نمی دانم چرا نصفه افتاد. از دستِ این تعداد حروفِ مجازِ کامنت پرشین بلاگ! تعداد حروفش خیلی کم است و مهلت نمی دهد به آدم! از پاسخ تان ممنون. البته من نگفتم دو نقد متضاد، هر دو همزمان درست هستند. من درباره ی حسِ آدم ها حرف زدم. اینکه می شود به حس آقای نورایی هم از اینکه فیلم را دیده اند و لذت برده اند، احترام گذاشت. حالا اینکه آیا منتقد باید بیاید و حس خودش را با الصاق به یک نظریه، تدوین کند و ارائه بدهد یا نه، بحث دیگری ست. من منظورم خیلی شخصی بود. دلی بود. بهرحال ممنون

محمود

آیت الله مهدوی کنی فوت کردند و شما به عنوان شاگرد ایشان حتی یک کلمه هم درباره خاطرات تان از ایشان چیزی ننوشتید. ارزش ایشان از فلان و بهمان هنرپیشه آمریکایی کمتر است؟

همایون تاجبخش

ممنون از توضیحات تان. برای فهم این فیلم خیلی موثر بود. آیا فیلمهای دیگر این کارگردان هم قرار است اکران شوند؟

سهیل

سلام به همگی مخصوصا دوست بزرگوارم آقا آرش بنا ندارم شما رو به واسطه نظری که خودتون هم معتقد به ناقص بودنش هستید متهم کنم اما دوست خوبم اگر همیشه در زندگی تا این حد عجولانه نظراتتون رو درباره آثار دیگر دوستان در حوضه های مختلف ابراز می کنید باید عرض کنم متاسفم . بنا نداشتم به غیر از حوضه تئاتر و سینما ورودی داشته باشم لا اقل در حال حاضر که مشغول پیش تولید کاری برای یکی از شبکه های سیما هستم ولیکن با توجه به نظر شما علاقمند شدم کتاب رمانی رو که نویسنده جوان کشورمون نوشتند و ظاهرا هلاقمند هستند که به یک کار تلوزیونی تبدیل بشه مطالعه کنم و باید بگم علی رغم انتظاری که از یک کار اولی داشتم حیرت زده شدم . خلاقیت اثر و شخصیت پردازی اون برای به نظر این حقیر بسیار عالی بود و سبک و سیاق نوشتاری شون هم من رو شگفت زده کرد . نمی گم یک شاهکار ولی اگر به دلیل احترام به نظر خود نویسنده که از کارگردان های محترم سینما خواسته بودند اثرشون رو مورد نقد قرار بدن حتما" پیشنهاد ساخت این اثر که فکر می کنم اثر در خوری هم تحویل رسانه ملی بدهد را می دادم . به هر حال امید وارم به جای خوندن تنها یک صفحه از رمان سکوت فرشته ها به طور ک

سینا

آقای دانش نمی دانم با من موافق هستید یا نه فیلم ماهی و گربه یک 10 دقیقه آغازین فوق العاده دارد از تیتراژ تا 10 دقیقه اول و یک 10 دقیقه پایانی محشر دارد سکانس دختر کنار درخت .و قتل و موسیقی اما میانه های خسته کننده دارد و تکرار

محمد

استاد برای بار سوم فیلم رو دیدم هربار بیشتر جادو میشم واقعا این همه دقت و جزئی نگری تحسین برانگیزه ولی متوجه یه نکته عجیب شدم فیلم تو 3 لوپ زمانی روایت میشه که هربار به نقطه ای میرسیم که پرویز با پروانه درباره فانوس ها صحبت میکنه ولی حس کردم دیالوگها کمی دچار تغییر میشد مثلا: پروانه: شنبه لوکی شدی پرویز (لوپ اول): پروانه جان شنبه لوکی چیه... پرویز (لوپ دوم): پروانه شنبه لوکی چیه ... پرویز (لوپ سوم): شنبه لوکی چیه... این میتونه گاف باشه؟ یا دلیل خاصی داره استاد؟ یا اصلا اشکال از گوشهای منه؟ با سپاس

فرشته

مثل همیشه عالی،موجز،جامع و کاملا قانع کننده.