مهرخرد

یادداشت‌های سینمایی مهرزاد دانش

اقیانوس کم عمق (درباره فیلم بین ستاره ای)

این اولین بار نیست که عنصر «زمان» در فیلم‌های نولان موتیفی اساسی است. در تعقیب، روایت‌های به هم ریخته زمانی وجود داشت، در بی‌خوابی، پریشانی شخصیت اصلی با خستگی ناشی از عدم انطباق ساعت بیولوژیکی‌اش و زمان جغرافیایی تشدید می‌شد، در یادآوری، روند روایت از جلو به عقب پی گرفته می‌شد، و در تلقین، ورود به ذهن دیگران با محاسبه تفارت‌های نسبیتی زمان صورت می‌گرفت. اکنون در فیلم جدید، این مایه بیش از سابق نقش محوری در بافت قصه دارد و نکاتی مانند فیزیک کوانتومی و نظریات تاریخ زمان هاوکینگ و سیاهچاله‌های فضایی مختصاتش را تشکیل می دهند. فیلم، به عنوان اثری آموزشی و فاخر برای ساده سازی بصری این پیچیدگی‌های فیزیکی، قابل تأمل است، ولی به عنوان یک فیلم سینمایی نه. آفتی که نولان را در فیلم شوالیه تاریکی برمی خیزد تهدید می‌کرد، اکنون در بین ستاره‌ای فراگیر شده است. تمرکز فراوان بر جلوه‌های بیرونی متن که البته فضاهای شگفت آور و تماشایی‌ای را هم رقم زده است (از اقیانوس کم عمق با موج‌های غول آسای سیاره میلر گرفته تا انجماد باشکوه سیاره من)، چنان بر کلیت اثر سایه انداخته است که جایی برای پرورش رابطه‌ای جاندار بین آدم‌هایش باقی نگذاشته است و صحنه‌هایی مانند مرور پیام‌های تصویری فرزندان کوپر که حالا همسن خود او شده‌اند و یا عیادت کوپر از دخترش که اینک سنی به موقعیت مادربزرگش دارد، از سطح فرا‌تر نمی‌روند.

کلیت فیلم، ‌همان ایده‌ای است که کوبریک در فیلم فضایی‌اش، مطرح کرده بود: نیل انسان به موقعیتی فراانسانی در گذر از زمان. اما نولان این روند را چنان در پیچ و تاب‌های ایده‌های علمی و صحبت‌های طولانی و جملات قصار زیبا و جلوه‌های ویژه هوش ربا انداخته  که دیگر حوصله‌ای برای پیگیری‌اش باقی نمی‌ماند و حتی‌ گاه کار به موقعیت‌های مضحکی مانند لی لی پوت وار شدن کوپر در لابه لای ردیف‌های کتابخانه دخترش می‌کشد. کوبریک لحنی منسجم را برای رسیدن به تولد ابرمرد قصه‌اش انتخاب کرده بود و نولان آن سان زبانی شلوغ و متظاهرانه را برگزیده که گویی قصد ارعاب مداوم مخاطبش را دارد؛ بی‌آنکه در زیر این سطح جلوه گرانه، عمقی نهفته باشد؛ درست مثل‌‌‌ همان اقیانوس خود فیلم.

راستی یک سوال: در فرجام داستان مشخص می‌شود که انسان‌های آینده، کوپر را از دالان زمان به نزد دخترش فرستاده‌اند تا مختصات نجات زمینیان را به او اعلام کند. پس خود این انسان‌های آینده هم وجودشان مدیون کوپر و دخترش هست. یعنی آدم‌هایی که قبلا کوپر نجاتشان داده بود، حالا دوباره کوپر را فرستاده‌اند تا از قبل نجاتشان دهد! این دور محال نیست؟

مطلب بالا در ماهنامه 24 درج شده است.

  
نویسنده : مهرزاد دانش ; ساعت ۱٠:۳٧ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ۱۳٩٤/۱/٦