مهرخرد

یادداشت‌های سینمایی مهرزاد دانش

سکانس برگزیده فیلم پسرانگی

 

پسرانگی در امتداد‌‌ همان سبکی نوشته و ساخته شده است که فیلم‌های پیشین ریچارد لینکلیتر مخصوصا سه گانه عاشقانه‌اش (پیش از طلوع، پیش از غروب و پیش از نیمه شب) داشتند؛ سبکی فارغ از روند متعادل و متعارف فیلمنامه نویسی قصه‌پرداز. در این شیوه، فضای ماجرا از طریق موقعیت‌های دیالکتیکی بین دو یا چند شخصیت به جلو می‌رود و اتفاقات بیرونی تأثیر چندانی در پیشبرد روایت ندارند. در‌‌ همان سه گانه معروف، این چالش‌های کلامی و ایده‌ای بین دو شخصیت اصلی است که مسیر پیش رو را برایشان ترسیم می‌کند و نه رویدادهای تنش زایی که به خلق موقعیت‌های دراماتیک منجر می‌شود. در پسرانگی، این سبک گستردگی بسیار بیش تری به خود گرفته است و بافت پرتنوع زندگی بین یک پسربچه رو به رشد با محیط اطرافش که شامل خانواده و دوستان و همسایگان و همشاگردی‌ها و... هستند، افق نهایی متن را مشخص می‌کنند.

چنین سبک و سیاقی، انتخاب را برای گزینش یک سکانس بر‌تر بین مجموعه فصل‌های اثر بسیار دشوار می‌سازد، چون عملا روند متعارف دراماتیکی وجود ندارد تا بتوان بر اساس نقاط عطف و پیچش داستانی، یکی را بهتر از دیگری تشخیص داد. پس چه معیاری باقی می‌ماند برای برگزیدن فصل ویا فصل‌هایی که چشمگیر‌تر از بقیه سکانس‌ها به نظر می‌آیند؟

برای پاسخ این سوال، پرسش دیگری قابل طرح است: چرا لینکلیتر برای مرور زندگی یک آدم، دوره شش تا هجده سالگی او را انتخاب کرده است؟ چرا نه مثلا از بدو تولد تا مثلا دوازده سالگی؛ یا نه از ده سالگی تا سی سالگی؟ راز این شروع و آن فرجام چیست؟ تأمل در این پرسش، توجه را به سکانس آغازین و نهایی بیشتر جلب می‌کند؛ جایی که میسون، شخصیت اصلی اثر، با شش سالگی اولین حضورش را رقم می‌زند و در هجده سالگی واپسین نمای آن را شکل می‌دهد.

شش سالگی، سن آغاز نمایش مهارت‌های مختلف انسان است. رشد در جهات مختلف معرفتی، جسمی، حسی، و... در این سن جهتی روشن پیدا می‌کند و گویی انسان وارد مرحله جدیدی در زندگی‌اش می‌شود که آکنده از تلاش برای ارضای کنجکاوی‌ها و کسب تجربه و شوق آموختن و حرکت در مسیر آزمون و خطا است. اولین سکانس فیلم پسرانگی نیز با نیم نگاهی به همین واقعیت شکل گرفته است: پسرک دقیق به آسمان می‌نگرد و به ابر‌ها خیره می‌شود و زمانی که مادر برای بردنش از مدرسه به محوطه می‌آید، بر اساس ذهن کودکانه‌اش، از کشفی که برای چگونگی به وجود آمدن زنبور به خرج داده است برای مادر می‌گوید. در این فصل، مادر از میسون درباره چگونگی رفتارش در مدرسه توضیحاتی می‌خواهد: اینکه چرا تکالیفش را انجام نمی‌دهد، چرا وسائل مدرسه را خراب کرده است، چرا تمام وقت حواسش به بیرون پنجره است و اینکه چرا با خود سنگ به مدرسه برده است و البته پسرک نیز برای همه این‌ها، جواب‌هایی کودکانه آماده طرح دارد. این فصل نخست، تعیین کننده‌ترین سکانس فیلم است، چرا که مراتب بعدی متن در همین سوال و جواب‌های ساده پرورش پیدا می‌کند. فیلمنامه پسرانگی، دربرگیرنده مرور تجربیات یک انسان است؛ و این تجربیات سرمنشأ اصلی‌اش در‌‌ همان مواجهه‌های اولیه با دنیای اجتماعی (یعنی مدرسه و خانواده) شکل گرفته است. تجربه‌هایی نظیر نقل مکان، ازدواج‌های مجدد و مکرر مادر، رقابت و رفاقت و حسادت با خواهر، سرک کشیدن در مجلات و سایت‌های بزرگسالانه، شیطنت‌های خرابکارانه، بازی و تفریح، تنبیه و تحقیر، عاشق شدن و ناکامی در عشق، مقاومت در برابر امر و نهی‌های بزرگسالان، خلاقیت‌های هنری، فعالیت‌های مدنی و سیاسی، مشارکت در شادی‌ها و ناراحتی‌ها، یادگیری روند انتقاد و اعتراض، تحصیل و اشتغال، فراگیری شیوه‌های سبک زندگی از پدر و مادر و دیگران، و... روندهایی است که او در طی دوازده سال مروری که بر زندگی‌اش می‌شود حاصل می‌کند. تماشاگر پا به پای او از شش سالگی شاهد این جزئیات معیشتی است تا اینکه ماجرا با هجده سالگی پسر، این مرحله را به اتمام می‌رساند. فصل آخر که دربرگیرنده حضور میسون در دانشکده است و آشنایی او با دختری به نام نیکول؛ انگار حاصل این همه سال را قرار است در موقعیت میسون بازتاب دهد. انگار میسون حالا بعد از آن همه تجربه تلخ و شیرین، به نوعی پختگی رسیده است که تبلورش را در حس سرخوشانه‌ای که در همراهی با نیکول دارد بروز می‌دهد. انگار این فصل آخر، آغاز مرحله مهم دیگری در زندگی پسر است. حرف‌هایی که بین او و نیکول رد و بدل می‌شود، خیلی واجد اهمیت شاخصی نیست؛‌‌ همان حرف‌های معمولی درباره اینکه چه می‌کنی و چه دوست می‌داری است؛ اما همین حرف‌های خیلی معمولی، در ترکیب با نگاه‌های مشتاق دو جوان، تداعی بخش مسیری است که دو جوان فیلم پیش از طلوع در قطار و سپس گردش یک روزه‌شان در وین در پیش گرفتند. انگار پایان پسرانگی، مطلع فیلم پیش از طلوع است؛ تبلور و تجلی شور انسانی در لا به لای مکالمه و مفاهمه و عاطفه و احساس و ادراک. سکانس نهایی فیلم، ستایشی دیگر از امید و نشاط در روابط انسانی است؛ خوش بینی به فرجام بشریت...

مطلب بالا در ماهنامه فیلمنگار درج شده است.

  
نویسنده : مهرزاد دانش ; ساعت ۳:٥٤ ‎ب.ظ روز دوشنبه ۱۳٩۳/۱٠/٢٢