مهرخرد

یادداشت‌های سینمایی مهرزاد دانش

روی این میدون، رد می شه خندون...(درباره مستند میدان)

 

خاموشی برق و سپس نوری که از یک شمع در میانه آن تاریکی ساطع می‌شود: این افتتاحیه مستند میدان است؛ فیلمی درباره نهضت مردم مصر علیه نظام دیکتاتوری حسنی مبارک و سلسله جنبش‌هایی که بعد از آن در مواجهه با سلطه ارتش و بنیادگرایان صورت گرفت. در این سکانس مقدماتی، رفتن برق و سپس بازگشت روشنایی اندک، به مثابه نوعی دگرگونی است که در بستر هر نهضت و انقلابی در نسبت با ساختار قدرت صورت می‌گیرد. با این مقدمه نمادین (که البته موقعیتی واقعی دارد: به خاطر تنش‌های جاری در ناآرامی‌ها، برق یکی از محله‌های شهر رفته است)، وارد اوضاع و احوال پرهیجان دوره‌ای دو سه ساله (۲۰۱۱-۲۰۱۳) می‌شویم که فراز و نشیب‌های سیاسی اجتماعی‌اش، متن اصلی فیلم را تشکیل می‌دهد. مستند میدان شامل چند ویژگی اساسی است که برخی از آن‌ها از قزار زیر هستند:

۱-  فیلم قالبی پویا و زنده دارد. بهره گیری از تصویرهای آرشیوی، قسمت بسیار اندکی از منابع مستند این اثر را تشکیل می‌دهد و قسمت عمده و اصلی‌اش، شامل فیلم‌هایی است که خود مستندساز در عرض این سه سال همراه با گروه کارش از تظاهرات و درگیری‌ها و آدم‌ها و سخنرانی‌ها و غیره ثبت کرده است. گفته می‌شود اندازه این فیلم‌ها به ۱۰۰۰ ساعت می‌رسیده که در تدوین نهایی، به الگوی کنونی رسیده است. با توجه به خطرهای حضور در تجمعات اعتراضی و مواجهه با نیروهای نظامی و لباس شخصی سرکوبگر که منتهی به ضرب و شتم و جراحت و بازداشت و شکنجه و حتی مرگ می‌شده است، جسارت عوامل سازنده فیلم در ثبت لحظه لحظه موقعیت‌های حساس نهضت مردم مصر، بسیار تماشایی و در عین حال تحسین برانگیز است.

۲-  مستند میدان، تنها شامل یک سری تصویرهای انتزاعی از متن نهضت نیست. فیلمساز هوشمندانه با انتخاب ۵-۶ نفر از معترضان به عنوان راویان جنبش که از روز نخست با آن همراه بوده‌اند و مشارکتی کنشمند داشته‌اند، به فضای مستند حال و هوایی دراماتیک هم بخشیده است. یک جوان بیکار و فقیر، یک خواننده، یک اسلام گرا، یک دختر محصل، یک بازیگر سینما و تلویزیون (خالد عبدالله که قبلا در فیلم بادبادک باز مارک فورستر نقش اصلی را داشت) از جمله این افراد هستند که هر یک با خاستگاهی متفاوت اما با هدفی واحد در میانه حضور در مقاطع گوناگون نهضت، روند آن را توضیح می‌دهند. فیلم حضور و فعالیت و گفته‌ها و حتی اختلافات آنان را از روز نخست نهضت تا روزهای کنونی ثبت کرده است تا به موازات روایت کرونولوژیک متن، مخاطب بتواند با حس و حال انقلابی رو به تکامل هر یک از آن‌ها، سمپاتی بیش تری به دست آورد. از این حیث این مستند ‌گاه به مرز یک داکیودرام (مستند داستانی) هم نزدیک شده است.

۳-  روایت هندسی و موزون فیلم از فراز و نشیب‌های اصلی مسیر سینوسی نهضت، مانع از ملال آوری مرور وقایع سیاسی یک دوره دو سه ساله می‌شود. یکی از مراکز ثقل روایت فیلم که عملا قالبی موتیفی به خود گرفته است و در بخش‌های مختلف متن، از عنوان فیلم گرفته تا شاخصه ثابت اپیزودهای آن جلوه‌گری می‌کند، میدان تحریر شهر قاهره است که حضور متوالی معترضان در آن به همراه درگیری‌ها، همنشینی‌ها، شادی‌ها، مبارزات، اعتصاب‌ها و... از این سازه دایره‌ای شکل بزرگ میانه معبر شهر، شمایل جذاب و زنده‌ای از نهضتی مهم که تک تک مردم در شکل گیری پیکره و تداوم عمرش نقشی اساسی دارند ارائه داده است. در عین حال موقعیت هندسی این میدان، با توجه به چرخه دایره‌ای شکل تسلط مکرر قدرت خواهان در قالب‌های مختلف ملی و نظامی و ایدئولوژیک و تکرار دستگیری‌ها و اعمال محدودیت‌ها و شکنجه‌ها، تعامل ارگانیکی با متن نهضت مردم پیدا می‌کند و انگار میان بافت اجتماعی نهضت با لوکیشن جغرافیایی و فیزیکی آن، انطباقی واحد به وجود می‌آید. این روند چرخشی البته تا حد زیادی مطابق با شناسه‌های کلی جاری در هر نهضت و انقلابی است (طبق نظریه کرین برینتون، از نظریه پردازان مبحث انقلاب، انقلاب‌ها از چهار مرحله عبور می‌کنند: دوران میانه رو‌ها، حکومت افراطیون، دوران هراس و نهایتا دوران ترمیدور) و گردش موقعیتی که در مسیر سقوط مبارک، حکومت شورای انتقالی، رأی آوردن اخوان المسلمین، بازداشت مرسی، و سرکوب‌های مکرری که در توالی این موقعیت‌ها بروز می‌یابد، از این الگو تبعیتی نسبی می‌کند. این قاعده در روند مستند میدان، جلوه‌ای اساسی دارد؛ اگرچه به نظر می‌رسد در اطلاق عنوان «انقلاب» به این جنبش در این فیلم، تا حدی مسامحه صورت گرفته است. آنچه در مصر گذشت، با توجه به فقدان عناصری مانند رهبر، شخصیت‌های کاریزما، ایدئولوژی مبارزه، آلترناتیوهای سیستماتیک و... چندان تناسبی با تعریف آکادمیک انقلاب ندارد و برای همین هم در این یادداشت از آن تعبیر به جنبش یا نهضت شده است. اگرچه در پایان مستند هم بر فقدان برخی از این عناصر، تأکیدی همدلانه می‌شود و از زبان راوی اصلی مستند، یعنی احمد، ویژگی معترضان نه تلاش برای داشتن یک رهبر، بلکه بیداری وجدان عمومی به منظور رهبری همه مردم است. آیا این درک از جایگزینی وجدان عمومی و عقل سلیم همگانی به جای تجلی رهبری در یک شخص واحد، از خصوصیت‌های جنبش‌های سیاسی/اجتماعی عصر نوین است؟

۴-  یکی از ویژگی‌های نوین جنبش‌های چند سال اخیر از جمله جنبش مردم مصر، بهره گیری معترضان از شبکه‌های اجتماعی اینترنتی، ثبت تصاویر با دوربین‌های شخصی، و ترسیم نمودهای ساده گرافیکی بر دیوار و سایر سازه‌های مناسب است و از این حیث شاید بتوان خود مردم را به مثابه اصلی ترین رسانه برای اطلاع رسانی و ابلاغ ایده‌های انقلابی تلقی کرد. مستند میدان این ویژگی را در مقاطع مختلف متن نمایش می‌دهد و حتی خاستگاه نهضت را با تأکید بر فیلم‌هایی که از همین شبکه‌های غیررسمی و حکومتی پخش می‌شوند همراه می‌سازد. ارتباط خالد با پدرش در خارج از کشور، مصاحبه‌های مردمی با رسانه‌های خارجی از طریق اینترنت، نمایش فیلم‌های مستند از تجمع‌ها و درگیری‌ها بر پرده بزرگ در میدان تحریر که از آن به عنوان سینما تحریر (یا سینما آزادی) یاد می‌شود، برپایی پایکوبی و ترانه خوانی در گردهمایی‌های انقلابی، و افشای جنایت‌های حکومت در شکنجه و سرکوب از طریق وب از جمله نمونه‌های این روند است.

این روز‌ها که مصر دوران سرکوب اسلام گرا‌ها را بعد از مدتی از اقتدارشان سپری می‌کند، همچنان در مسیر اراده عمومی برای کسب آزادی قرار دارد و میدان تحریر (آزادی) قاهره، نماد اصلی این اراده است. شاید تا تحقق آن اراده فاصله‌ای زیاد باشد، اما نگاه امیدبخش و پیگیر سازنده مستند میدان، هیجان ناشی از رسیدن به چنان روزی را در قلب مخاطبش زنده نگه می‌دارد: یه شب ماه می‌آد...

مطلب بالا در شماره 475 ماهنامه فیلم درج شده است.

   + مهرزاد دانش - ۱٠:٠٠ ‎ب.ظ ; سه‌شنبه ۱۳٩۳/۳/٢٧