مهرخرد

یادداشت‌های سینمایی مهرزاد دانش

گسست (درباره سینمای فاخر)

 

عبارت سینمای فاخر، نزدیک به یک دهه است که در ادبیات رسمی سینمایی ایران راه یافته است. این واژه ترکیبی همانند بسیاری از نام گذاری‌ها و معادل تراشی‌ها نظیر سینمای معناگرا و سینمای ملی و سینمای دینی و سینمای استراتژیک و... که در چند دهه اخیر تورم شدیدی را در واژگان شعاری رایج در مناسبات سینمایی ایجاد کرده است، دارای سابقه و مشابهی در ادبیات استاندارد جهانی سینما نیست و بیشتر ناظر به سیاست‌های ایدئولوژیکی بوده که در سطوح پنهان‌تر، به عنوان منبع درآمد سرشاری هم برای گردانندگان و دست اندرکاران محسوب می‌شده است.

اینکه اصولا معنای این واژه چیست، چندان روشن نیست. فاخر را در کتاب‌های لغتنامه فارسی با عباراتی نظیر «بهترین از هر چیز» و «گرانمایه» و «نازنده» معنا کرده‌اند که این نیز چندان به وضوح ماجرا کمک نمی‌کند و چه بسا منظور را غامض‌تر کند. البته اگر با ارجاع به ریشه این لغت بخواهیم دقیق‌تر به موضوع بنگریم، با توجه به هم خانوادگی آن با عبارت فخر، می‌توان به نتایجی از قبیل اینکه فاخر آن چیزی است که مایه افتخار باشد رسید. آیا سینمای فاخر، سینمایی است که مایه فخر است؟ یعنی در برابر مرز آن، مابقی فیلم‌ها مایه فخر نیستند و به عبارتی اسباب ننگ و عارند؟ این نیز به نظر نمی‌رسد گشایش گر ابهام مجود باشد و بد‌تر به مشوه کردن فضا می‌انجامد.‌‌ همان طور هم که آمد، سینمای فاخر واژه رایجی در ادبیات استاندارد سینمایی نیست تا لااقل با ارجاع بدان بتوان به نتیجه‌ای مشخص رسید؛ مگر آنکه طبق برخی تعابیر از عنوان Big production یا فیلم‌هایی با هزینه بالای تولید بهره برد که این نیز وافی به مقصود نخواهد بود. این اصطلاح اصولا در نظام استودیویی هالیوود و برخی دیگر از کشور‌ها که واجد صنعت سینما به معنای حقیقی کلمه هستند معنا دارد و قوام مفهومی‌اش صرفا معطوف به پروسه گران قیمت تولیدش نیست، بلکه سرمایه گذاری‌ها در راستای کسب سودی بیشتر از میزان بودجه در نظرگرفته تنظیم شده است و چنین معادله‌ای صرفا در بستر سینمایی‌ای قابل تحقق خواهد بود که عرضه و تقاضایش بر مبنای مختصات عینی فضای تجاری/صنعتی شکل گرفته باشد و نه رانت‌های دولتی و حکومتی‌ای که بی‌توجه به میزان بازدهی اقتصادی از بابت فروش فیلم، سخاوتمندانه در اختیار برخی طیف‌های خاص قرار می‌گیرد. علاوه بر این، این نوع فیلم‌ها، می‌توانند در زیر هر نوع ژانری که به اقتضای درام متن، پتانسیل هزینه بالا و احتمال فروش فراوان را داشته باشد قرار گیرد؛ از علمی تخیلی گرفته تا جنگی و از رمانتیک گرفته تا تاریخی؛ اما آیا در تعریف مبهمی که لایه‌های رسمی جامعه از سینمای فاخر ارائه می‌دهند، آیا می‌توان احتمال داد که مثلا یک فیلم علمی تخیلی و فانتزی و حتی عاشقانه در آنجای گیرد؟

سینمای فاخر را نه با مراجعه به فرهنگ واژه‌ها و نه با استناد به کاربردهای آکادمیک سینمایی نمی‌توان معنا کرد. لاجرم یک راه می‌ماند که عبارت است از مرور بر تعاریف و توضیحاتی که از جانب واضعان و مروجان و معتقدان آن به عمل آمده است. محمدرضا جعفری جلوه که بسیاری از او به عنوان مبدع عبارت سینمای فاخر یاد می‌کنند و اصولا کلید این نوع تولیدات به شکل رسمی از زمان مدیریت او در کسوت معاونت سینمایی دولت نهم رقم خورد، سینمای فاخر را تحت عنوان زایش بزرگ سینمایی در حوزه ایران و اسلام تعریف کرده بود: «تردید نکنید که زایشی در راه است، خیلی از عوامل این را نشان می‌دهد و خیلی از واقعیت‌ها آن را مطالبه می‌کند و این زایش چیزی جز یک (سینمای فاخر) طراز مطلوب و در شأن ایران و اسلام نیست که بی‌وقفه در آن سمت حرکت می‌کنیم» لاله افتخاری، نماینده مجلس از سینمای فاخر با عبارت «گسترش وتقویت آثار سینمایی فاخرومعرفی فرهنگ ایران اسلامی درراستای مطالبات مقام معظم رهبری وبا توجه به خواست مردم جامعه» یاد کرده است و جمشید جعفرپور، از اعضای کمسیون فرهنگی مجلس معتقد است که باید برای ساخت آثار سینمایی فاخر دید ارزشی و انقلابی را در سینماگران تقویت کرد تا آن‌ها بتوانند تاثیرگزار‌تر از قبل در این حوزه فیلمسازی کنند. در این میان اکبر نبوی قائم‌مقام وقت بنیاد سینمایی فارابی به شکل مبسوط تری این موضوع را توضیح داده است و ضمن آنکه بودجه و هزینه بالا را علامت و شاخص صرف این سینما نمی‌داند، بر کثرت مؤلفه‌های فرهنگ، تاریخ، سنت و مجموعه آنچه که ایران امروز را می‌سازد تأکید دارد: «باید بتوانیم فرهنگ و سنت امروز، آرمان‌ها و دغدغه‌های ملی را در سینمای فاخر شاهد باشیم. فیلم فاخر، باید بیشترین تعهد را نسبت به مسایل و منافع ملی داشته باشد و بتواند به سهم خود در معماری فرهنگ ایرانی، نقش برجسته‌ای داشته باشد».

عبارات بالا که از میان مجموعه سخنرانی‌ها و نوشته‌ها و مصاحبه‌های چندین سال اخیر استخراج شده است، بر واژه‌های معطوف به مفاهیمی کلی دلالت دارد که شاید سنجه‌هایی را در اختیار مخاطب برای تشخیص سینمای فاخر قرار دهد، اما تا حد زیادی آمیخته به یک سری لفاظی‌های شعاری است و نمی‌توان به عنوان چارچوب‌هایی تئوریک در راستای تبیین مفهوم و تعیین مصداق از آن‌ها بهره برد. البته شاید بخشی از این ابهام به نوع ادبیات آقای جعفری جلوه هم برگردد که نوعا ترکیبی است از به کارگیری الفاظ مسجع و موزون با ظاهری زیبا، اما ترکیب بندی‌هایی گنگ، که در شکل افراطی‌اش به بیانیه‌های مکتوب وزیر ارشاد در دولت دهم نیز سرایت کرده بود و‌گاه چنان در مغلق گویی‌های تصنعی راه اغراق پیموده می‌شد که نثر متکلفانه جاری در این متن‌ها، ناخواسته تبدیل به مضحکه‌ای اساسی می‌شد و مایه تفریح اهل فن و ادب را در مجالس تفنن و تفرج فراهم می‌کرد. شاید بتوان با تشبیه این نوع ادبیات به ماجرای سینمای فاخر نیز روزنه‌هایی دیگر را در معنایابی این عبارت مبهم گشود. می‌دانیم که وزیر ارشاد دولت هفتم، فارغ از نوع جهت گیری فکری و سیاسی‌اش، سخنور و نویسنده‌ای چیره دست بود و اصولا یکی از امتیازات اساسی‌اش، تحت تأثیر قرار دادن مخاطبان با استفاده از زیبایی و روانی واژگان و تسلط بر مبانی منطق گفتاری و کلامی بود. این ویژگی فردی، برخی از جانشینان او، به ویژه وزیر دولت دهم را ظاهرا به این گمان واداشته بود که متولیان وزارت ارشاد باید لزوما ادیبانه سخن بگویند و پیام بسرایند و بیانیه وضع کنند که البته به دلیل فقدان احاطه بر قواعد ادبی، آنچه از ایشان و یا به قلم مشاوران و همراهان صادر می‌شد، هیچ شباهتی به یک متن «فاخر» نداشت و به انشاهایی از سر تکلف و با باری از تصنع می‌مانست. این رویه تا حد زیادی ماجرای سینمای فاخر را تداعی می‌کند. در این فضا نیز قرار بر آن است که فیلم‌هایی در راستای برخی ایده‌های بالادستی ساخته شود که عمدتا نیز بر اساس الگوهای ظاهری ساختار سینمای هالیوود است، اما به دلیل ناهمگونی شعارآلودگی ایده‌ها با پرداخت گرته بردارانه و سطحی سینمای تجاری آمریکا، حاصل کار چیزی از آب درمی آید که نه به درد دنیا می‌خورد و نه آخرت کسی را آباد می‌کند.

این موضوع را با پیگیری مصداق‌هایی از سینمای فاخر بهتر می‌توان تبیین کرد. شاید جست‌و‌جو در این عناوین، برخی از ابهامات جاری در تعاریف بالا را نیز روشن‌تر سازد. سینمای فاخر اگرچه از زمان معاونت جعفری جلوه در اواسط دهه ۱۳۸۰ به مثابه یک سیاست سینمایی رسمیت پیدا کرد، اما واقعیت آن است که نمونه‌های مشابه آن از سال‌ها قبل و عمدتا با سرمایه گذاری صدا و سیما ساخته و پرداخته شده بودند و بیشتر هم راجع به زندگی اولیاء الله بود. سریال‌هایی که بعدا از دلشان نسخه‌هایی سینمایی نیز بیرون آمد (همچون مریم مقدس، اصحاب کهف یا مردان آنجلس، مسافر ری، ابراهیم در آتش، و...) در واقع پیشقراولان سینمایی بودند که بعدا با عبارت فاخر همنشین شد. در دوران بعد از آن نیز فیلم‌هایی همچون ملک سلیمان (شهریار بحرانی)، راه آبی ابریشم (محمد بزرگ نیا)، استرداد (علی غفاری)، فرزند چهارم (وحید موسائیان)، برلین منفی هفت (رامتین لوافی)، عقاب صحرا (مهرداد خوشبخت)، لاله (اسدالله نیک‌نژاد)، و چ (ابراهیم حاتمی کیا) تحت این عنوان تولید شدند. البته قرار بود این روند در صورت تداوم سیاست‌های دولت دهم بعد از انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۹۲ در ارتباط با ساخت عناوینی دیگر مانند سوادیکا تحت مدیریت و کارگردانی جمال شورجه ادامه یابد که با پیروزی دکتر حسن روحانی و اتخاذ سیاست‌هایی دیگر در این زمینه، موضوع منتفی شد.

از دل این عناوین چه نکاتی قابل استخراج است که بتوان با دقت در محتوایشان، راه به معنای اصلی سینمای فاخر برد؟ آنچه این چند عنوان را به هم نزدیک می‌کند (و می‌توان البته عناوینی دیگر مانند سی و سه روز جمال شورجه و یا محمد (ص) مجید مجیدی را با توجه به فضای مشابه تولیدیشان بدان‌ها اضافه کرد)، تأکید بر هنجارهای مورد توجه سطوح حاکمیتی است. توجه به موقعیت اولیاء الله در قصص قرآنی و روایات شیعی، تقبیح سیاست‌های نظام پهلوی، گرامی داشت چهره‌های مقبول و مطرح نظام جمهوری اسلامی، گفتمان صدور انقلاب و تعامل جمهوری اسلامی با ملت‌های محروم و مستضعف، تأکید بر حریم جغرافیایی/تاریخی و فرهنگی ایران در سطوح مختلف استراتژیک، خنثی سازی تبلیغات دشمنان نظام و... از جمله این رهیافت‌ها است. مروری بر ان عناوین نشان می‌دهد که سینمای فاخر، بیش از آنکه مبتنی بر فضاهای عرفی جامعه باشد، متمایل به رواج شعار‌ها و گفتمان‌های دولتی و حکومتی است. ممکن است البته در لایه‌هایی از این دو فضا، همپوشانی‌هایی هم دیده شود (عمدتا در ترسیم قصص کتاب مقدس) اما روی هم رفته، می‌توان با توجه به سخنان متولیان و تبیین مصداق‌ها، سینمای فاخر را سینمایی در خدمت منویات سیاست‌های بالادستی دانست.

با این حساب، سینمای فاخر‌‌ همان سینمای حکومتی است که البته هزینه‌های فراوان نیز برای تولید فیلم‌هایش خرج می‌شود. اگرچه ممکن است‌گاه در تبیین برخی مصداق‌ها، بین خود متولیان اختلاف جهت‌های شدید پیش آید (مثل آنچه بر سر لاله رفت)، اما به دور از برخی استثناهای این چنینی، سیاست‌های کلی از اصول واحدی پیروی می‌کند که در یک کلام، ایدئولوژی رسمی و هژمونی غالب است. اینکه حتی در قوانین مجلس شورای اسلامی هم بندهایی حقوقی راجع به لزوم تخصیص بودجه برای تولید فیلم‌های فاخر تصویب شده است، حکایت از همین بافت یادشده دارد.

حال تکلیف در برابر این سیاست چیست؟ آیا یک حکومت و یا دولت حق ندارد در بخش‌هایی از ظرفیت‌های سینمایی، منویات و اهداف مورد نظر خود را پیاده کند؟ آیا در ازای ارائه تسهیلات فراوان به سینماگران، از اعطای وام گرفته تا در اختیار قرار دادن تجهیزات، این حق لایه‌های فوقانی سیستم نیست که قسمتی از پیکره سینما در اختیار تام و تمام خودش باشد؟ شاید ظاهر این سوالات، پاسخی مثبت را بطلبد، اما مرور بر چند نکته در این می‌ان، خالی از وجه نیست:

۱-         نیم نگاهی به آمار فروش اغلب این فیلم‌ها نشان می‌دهد که مردم نوعا از سینمای فاخر روی گردان هستند و استقبال چندانی از آن به عمل نمی‌آورند و جتی برخی عناوین از فهرست‌های بالا هم که ممکن است به مرزهایی از فروش دست یافته باشند، روند اکران طبیعی نداشته‌اند و‌گاه برایشان تماشاگر ساخته شده است (مثل فروش انبوه بلیت‌ها به ارگان‌ها و نهاد‌ها) تا به شکلی معمول تماشاگر در سالن حضور یابد و فیلم را تماشا کند. این کم اقبالی، چندان با ادعای متولیان در اینکه سینمای فاخر برای مردم است، جور در نمی‌آید.

۲-         بخشی از این کم اقبالی، قطعا به ساختار بسیار ضعیف این فیلم‌ها به لحاظ سینمایی مربوط می‌شود. برخی متولیان گمان می‌برند به صرف محوریت یک شعار رسمی ولو مقبول و خرج سرمایه‌های وافر در ترسیم آن در سینما، یلم فاخر ساخت، اما فیلم قبل از هر چیز، فرم است و روایت و پیرنگ و شخصیت و میزانسن و سایر مختصات فنی/هنری سینما. حتی با احضار بهترین تکنیسین‌ها و پیشرفته‌ترین فناوری‌ها هم این مهم رقم نخواهد خورد، مگر آنکه سازندگان و تولیدکنندگان فیلم، به معنای واقعی کلمه هنرمند و هنر‌شناس باشند. متولیان سینمای فاخر، بیشتر کسانی را در این راستا جذب کرده‌اند که از جمله چهره‌های ضعیف و نهایتا متوسط الحال جامعه سینمایی ما هستند. جای این سوال بسیار باقی است که چر ا متولیان از جذب چهره‌های شاخص و توانمند سینمای ایران (غیر از یکی دو مورد محدود) ناتوان بوده‌اند؟ این گسست بین لایه‌های رسمی و لایه‌های هنری از کجا نشأت می‌گیرد؟

۳-         سینمای فاخر یک ژانر مشخص نیست که معلوم باشد از قبل چه قرار است انجام شود. فاخر یا باشکوه بودن یک فیلم بعد از ساخت و نمایشش آشکار می‌شود. این سیاست بیشتر به ضرب المثل سنگ بزرگ علامت نزدن است شباهت دارد. فیلم ساختن فرایندی انسانی و جمعی است و با الگوی الهی «اذا اراد شیئا ان یقول له کن فیکون» رقم نمی‌خورد که چون مدیری بگوید فاخر بسازید، پس ساخته می‌شود. از همین رو است که این آثار اغلب در نمایش و استقبال مردم ناکام مانده‌اند.

۴-         این درست است که مناسبات اقتصادی سینمایی ما بیشتر وابسته به حمایت‌های فضاهای رسمی است و بخش خصوصی به معنای واقعی و استانداردش، در حداقل ممکن است، اما این استدلال متینی نیست که چون دولت و حکومت پول می‌دهند پس باید شعارهای رسمی در فیلم‌ها پشتوانه‌ای جداگانه و قوی‌تر نسبت به بقیه ایده‌ها داشته باشند. سرمایه‌های سینمایی داده شده، برآمده از سرمایه‌های ملی همچون فروش انرژی و مالیات و... است و نه صله‌های سلطانی که انتظارات و توقعاتی رانت مدارانه به دنبالش ایجاد شود.

۵-         سینما فاخر و غیر فاخر ندارد. فیلم یا خوب ساخته می‌شود و یا بد و البته حدودی از نوسان نیز بین این دو طیف همواره وجود دارد. هر فیلمی با هر موضوعی که در چارچوب قوانین جاری و با رعایت هنجارهای حقوقی ساخته شود، جزو سرمایه‌های فرهنگی و اقتصادی کشور است؛ خواه درباره حاشیه نشینان باشد یا طبقه متوسط، چه به خدا و پیغمبر و امامان پردازد یا از جنگ و فقر و ستم سخن راند، چه فانتزی باشد و چه اجتماعی، چه بار انتقادی ولو با لحنی گزنده داشته باشد و یا موید سیاست‌ها و جهت گیری‌ها باشد... مهم آن است که هر یک از این موضوع‌ها تا چه میزان در بیان خود قدرت سینمایی داشته‌اند یا نه.

۶-         سیاست گذاری‌هایی همچون سینمای فاخر، جز تقسیم بندی‌های جعلی در سینمای ایران کارکرد مهم دیگری ندارد؛‌‌ همان سان که پیش از این، جعل مفاهیمی همچون سینمای دینی و ملی و غیره گسست‌ها و شکاف‌های جاری در این سینمای رنجور و نحیف را تشدید کرد و به بدبینی سینماگران نسبت به هم دامن زد. همین که برخی چهره‌های تکراری و ثابت همواره در گرد سیاست‌های مزبور قرار گرفته‌اند، نشان می‌دهد که چنین سیاست‌هایی به مثابه خط کشی‌ای می‌مانند که دو طیف از سینماگران را در رده‌های خوب و بد جای داده‌اند.‌‌ همان طور که مدیر کنونی سازمان سینمایی چند ماه قبل در مناسبتی راجع به سینمای فاخر اظهار داشته بود که «به واژه فاخر ستم شده است. پروژه فاخر یعنی فیلمی که برای مردم ایران باشد. فاخر مساوی با پرخرج نیست. فیلم را باید مردم ببینند و به آن علاقه‌مند باشند. فیلم‌هایی با عنوان فاخر ساخته شده که با اقبال عمومی مواجه نشده است.»، این انتظار معقول می‌رود که به این جور تقسیم بندی‌های جعلی و من درآوردی، پایان داده شود و همه سینما از آن همه سینماگران باشد؛‌‌ همان طور که حکومت و سرمایه‌های ملی قاعدتا لازم است برای همه باشد.

مطلب بالا در هفته نامه آسمان درج شده است.

  
نویسنده : مهرزاد دانش ; ساعت ۱٠:٤٢ ‎ب.ظ روز شنبه ۱۳٩٢/۱٢/۳