مهرخرد

یادداشت‌های سینمایی مهرزاد دانش

درباره کم رنگی تصویر انقلاب در سینمای ایران

در بین همه ژانرها و لحن ­ها و مضامینی که می­ توان در سینمای ایران جست­ وجو کرد، جای چند نمونه بسیار خلوت است؛ از علمی/تخیلی گرفته تا موزیکال. منتها از بین همه این نمونه­ های نادر، آن­که از همه غریب­ تر و بلکه فقدانش عجیب ­تر می­نماید، سینمای با موضوع انقلاب اسلامی است. عجیب و غریبی این ماجرا هم بدان برمی­ گردد که به رغم اهمیت فراوانی که این پدیده در تاریخ معاصر ما داشته است و مقدورات و مقدرات و تغییرات و سرنوشت­ های فروان را رقم زده است و در فضای رسمی و حکومتی هم مهم­ ترین واقعه به شمار می­رود و مبدأ رسمی تاریخ نظام سیاسی محسوب می­شود، بازتابش در سینما، تصویری کم­ فروغ بوده است که در ذهن جمعی ما، تازه اگر نقبی عمیق به انبار خاطرات خود بزنیم، نهایتا عناوینی معدود همچون ترن (امیر قویدل)، 53 نفر ( یوسف سیدمهدوی)، روز برمی آید (بیژن میرباقری)، و جای امن (مجتبی راعی) یادآور خواهند شد. در سطحی­ ترین برداشت (که متأسفانه در بین برخی اقشار خودارزشی­ انگار، متداول­ ترین برداشت هم هست)، ریشه این امر، به بی­باوری جامعه سینمایی کشور نسبت به موضوع انقلاب اسلامی و در نتیجه ولنگاری عقیدتی و ایدئولوژیک­شان برمی­گردد و سر و ته قضیه هم با استناد به یک سری شعارهای سیاسی مد روز علیه سینماگران به هم آورده می­شود. شاید در برخی زمینه­ ها، میزان باور و تقید سینماگران به برخی نمودهای رسمی سیاسی و تاریخی، در اقبال یا رویگردانی­ شان در مواجهه با برخی موضوعات سینمایی موثر باشد، اما تعمیم این انگیزه به علت ­یابی کلیت موضوع مورد بحث، ساده ­انگاری ­ای بیش نیست و قاعدتا می توان دلایلی مهم­تر برای کم ­رنگی موضوع انقلاب در فیلم­های ایرانی جست­ وجو کرد.

انقلاب اسلامی پدیده ­ای سیاسی و تاریخی است. سیاست و تاریخ، دو عرصه دشوار و پیچیده در زمینه های تحلیلی است و از همین رو دیدگاه­هایی بسیار متنوع در برابرشان شکل می­گیرد که گاه در تناقض با هم هستند. در عین حال فضاهای سیاسی و تاریخی، به شدت مستعد قرار گرفتن در چهارچوب­ های ایدئولوژیکی ­اند که باعث می­شود آدم­ ها و جریان­ ها و رویدادهای مربوطه، در دو صف مثبت و منفی قرار گیرند و بسته به قبض و بسط­ های ایدئولوژی در طول زمان، این صف­ بندی­ها هم تغییراتی می ­یابد و آدمی که تا سال­ها مثبت انگاشته می­ شد، به سهولت حکم بر منفی بودنش صادر می­ شود و بالعکس. در چنین شرایطی، طبیعی است که سینماگر در پرداختن به رویدادی سترگ همچون انقلاب مکث کند، چه آن­که اولا این جور قطب­ بندی­ های شخصیتی در قبال رجال و جریان­ های تاریخی/سیاسی با زاویه گسترده دید هنری و سینمایی سنخیت ندارد و ثانیا اگر قرار باشد همین قطب ­بندی­ ها و خط ­کشی­ ها هم دچار نوسان­ های مصلحت روز شود، همان اندک انگیزه هم نابود می­ شود. صدا و سیمای ما، در بازپخش بسیاری از تصاویر مربوط به انقلاب، در هر نوبت، چهره افراد مختلفی را از قاب خود می ­زداید تا دقیقا بر مبنای همین خط ­کشی­ ها و مصلحت­ سنجی­ ها حرکت کند و سینمای ما هم در این زمینه درست همچون سیمای ما و سایر رسانه­ های رسمی است.

نکته دوم به روند پرشتاب وقایع در مسیر دوران بعد از انقلاب برمی­ گردد. در سال­ های نخست انقلاب، انگیزه ­ها و اقدامات برای ساخت فیلم­ های انقلابی فراوان بود، اما تحولات بعدی چنان سریع و پی­ در پی به وقوع می­ پیوست  که انگیزه­ های جدیدتر را به سرعت جایگزین علائق پیشین می ­ساخت. هنوز دو سال از پیروزی انقلاب نگذشته بود که جنگ تحمیلی رخ داد و هنوز درگیر آتش جنگ بودیم که اختلافات داخلی، اقدامات تروریستی ضدانقلاب، تجزیه­ طلبی­ های قومیتی و...زخمی دیگر را گشود. با اتمام جنگ، گفتمان سازندگی و سبک اقتصادمحوری وارد ساختار اجتماعی شد و تا آن نیز آمد شکلی تثبیت­ شده بیابد، موج اصلاح­ طلبی و گفتمان جامعه مدنی جایگزینش شد و در ادامه، معجزه هزاره سوم رخ داد و …طبیعی است که در چنین مسیر پرشتابی، فرصت تأمل برای پرداختن به موضوعی تاریخی و بسیار مهم همچون انقلاب اسلامی، تحت الشعاع توجه به مناسبات به روزتر قرار گیرد و از انگیزه برای ساخت فیلم انقلابی، کاسته شود.

نکته آخر، مشکل فضاسازی است. شاید ساخت فیلم­ هایی تاریخی مربوط به دوران باستان و هجوم مغول­ها و دوره قاجاریه، با توجه به بازسازی­ هایی که در شهرک غزالی صورت پذیرفته است، دشواری بسیار کمتری نسبت به ساخت فیلمی مربوط به سال های نیمه دوم دهه 1350 داشته باشد؛ چه از حیث رعایت سبک پوشش مردم (مخصوصا ماجرای حجاب) و چه از بعد بافت­ های ساختمانی و معابر و میادین و مدل اتومبیل­ ها و سر در مغازه ­ها و غیره که اکنون بسیاری از آن­ها تغییراتی عمده یافته است و ترسیم و بازنمایی فضاهای مشابه­ شان بسیار دشوار است و دقتی فراوان می­ طلبد.

با توجه به چنین شرایطی، کم­ رنگی موضوع انقلاب در سینمای ما همچنان عجیب است؟ 

مطلب بالا در هفته نامه چلچراغ منتشر شده است.

  
نویسنده : مهرزاد دانش ; ساعت ۳:٠۸ ‎ب.ظ روز شنبه ۱۳٩۱/۱٢/٥