مهرخرد

یادداشت‌های سینمایی مهرزاد دانش

سرشت و سرنوشت (درباره فیلم دیوان محاسبات : The Adjustment Bureau)

در ارجاعات شناسنامه­ ای فیلم دیوان محاسبات، با عناوین معتبری مواجهیم: از مولف اثری که فیلم از رویش اقتباس شده ( فیلیپ کی دیک؛ مولف منابع اقتباسی فیلم­های علمی­ تخیلی مهمی همچون گزارش اقلیت اسپیلبرگ و بلید رانر ریدلی اسکات) تا خود کارگردان آن، جورج نولفی، که قبلا کار نویسندگی فیلم­نامه دوازده یار اوشن و اولتیماتوم بورن را در کارنامه­اش ثبت کرده و حالا در اولین تجربه کارگردانی­ اش به سراغ موضوعی ماورایی رفته که قرار است بحث پیچیده­ ای همچون تقدیر و جبر و اختیار را در لابه­ لای فضایی تریلر و معمایی با مایه­ های عاشقانه مطرح سازد.

در دیوان محاسبات می­توانید با بسیاری از مفاهیم آشنای دینی برخورد کنید؛ از سلسله مراتبی که فرشتگان – به مثابه کارگزاران خداوند در تعیین مقدرات هستی – در سامانه خلقت دارند تا تغییر سرنوشت آدمیان در طول اراده قادر متعال که مثلا در ادبیات متون اسلامی خودمان از آن با عنوان «بداء» یاد می­شود. حتی می­توانید ردپایی از جلوه­ های عرفانی هم در فیلم بیابید؛ مثلا کسانی که به هر دلیل بر رازی ناگفته و نامکشوف از اسرار هستی واقف شده­ اند و نتوانسته­ اند با خویشتن­ داری هضمش کنند، دچار جنونی می­ شوند که به دست همین ماموران الهی عارض می­شود؛ و یا این­که از عنصر آب و یا مقطع زمانی سحرگاه، به عنوان نکاتی یاد می­شود  که در نزدیکی بشر به برخی موقعیت­های ماورایی موثر است.

اما نکته قابل توجه این­که این مفاهیم در طول فیلم کم ­وبیش جا می­ افتند و قالب الصاقی چندانی به خود نمی­ گیرند، مگر در مواردی مانند پایان فیلم که متن نریشن، شکلی شعاری پیدا می­کند. البته لحن فیلم نیز این ظرفیت را دارد که اولا به طور مطلق ارجاعات ماورایی­ اش را به سمت حوزه مذهب نکشاند و مخاطبانی با اعتقاداتی دیگر ( مثل باور به حاکمیت موجودات فرازمینی و فضایی) نیز از آن برداشت­های منطبق با آموزه­ های خود داشته باشند؛ و ثانیا شوخی­ هایی که با عالم این کارگزاران آسمانی به عمل می­آید، فضا را برای دوری از لحن عصاقورت­ داده متداول حاکم بر کارهای معناگرایانه تا حدی مهیا می­ سازد.

دیوان محاسبات در برخی جنبه­ ها یادآور زیر آسمان برلین ( مخصوصا در مورد خستگی فرشتگان) و شهر تاریک ( در مورد دخالت­ هایی که فرازمینی­ ها در سرنوشت و سرشت آدم­ها انجام می­ دهند) و حتی گاهی به آسمان نگاه کن خودمان هم هست. فیلم البته در پاره ­ای موارد مانند عشق ناگهانی و عمیق دو شخصیت اصلی داستان مسیر متقاعدکننده ای طی نمی­ کند و به پیکره منطقی­ اش لطمه وارد می­ سازد.

مطلب بالا در چند شماره قبل ماهنامه 24 درج شده بود.

   + مهرزاد دانش - ٤:٥٩ ‎ب.ظ ; شنبه ۱۳٩٠/۱٠/۱٠