مهرخرد

یادداشت‌های سینمایی مهرزاد دانش

فردیت و جمعیت، شناسه و نشانه (درباره مستند گفت و گو با انقلاب/ روبرت صافاریان)

کالبدشکافی انقلاب، از تحلیل‌های پرسابقه و دامنه‌دار تئوریک و مصداقی‌ای است که در زمینه‌های مختلف علوم سیاسی و تاریخ انجام می‌پذیرد و بسته به پایه تحلیل، می‌توان بررسی‌هایی مانند اوضاع اقتصادی، شکاف‌های طبقاتی، رهیافت‌های ایدئولوژیک، سیستم حکومتی، کیفیت رهبری و...را در آن جست‌وجو کرد. عمده فیلم‌های مستندی هم که به تحلیل فرایند انقلاب می‌پردازند، همین ایده‌ها را با مدارکی مستند و تصویری همراه و ابعاد تحلیل را نمایشی‌تر می‌سازند.

نگارنده اخیرا این فرصت نیکو را کسب کرده است که در کنار جمعی از مستندسازان نخبه و صاحب‌نظران خبره که هیأت داوری جایزه مستند برتر سال را تشکیل می‌دهند، به تماشای تعدادی از مستندهای مطرح یکی دو سال اخیر بنشیند و امید است این مجال فراهم آید که گاه در همین ستون به معرفی برخی از بهترین‌های این نشست پرداخته شود. یکی از مستندهای خوب این جلسه، «گفت‌وگو با انقلاب» ساخته روبرت صافاریان بود که در ارتباط با موضوع بند قبلی، یعنی تحلیل انقلاب، چارچوب جدیدی را ارائه داده است. این چارچوب، متمرکز بر تصاویری است که ابعاد و قطعاتی از شمایل انقلاب و انقلابیون را در فراگرد عکس و فیلم ثبت کرده است. صافاریان در این تحلیل، سراغ ایده‌های متداول ایدئولوژیک نرفته است و عمدتا روی نشانه‌های پیدا و پنهان به تبیین و تأویل می‌پردازد.

گفت‌وگو با انقلاب 5 بخش دارد. در بخش اول از روی تصاویر مستند به نشانه‌شناسی نمودهای انقلابی اشاره شده است: آتش، ازدحام توده‌ای جمعیت، مشت گره‌کرده، فریاد، خون، جسد، پرچم‌سوزی و تندیس‌شکنی، دیوارنویسی، نمایش شکاف فقر و غنا، اسلحه، و گل عناصری هستند که فیلم به عنوان نشانه‌هایی بصری از درون تصاویر انقلاب، روی‌شان مکث می‌کند و به تحلیل مفهوم‌شناسانه‌شان می‌پردازد. در بخش دوم، ارتباط بین رسانه‌های ارتباط‌جمعی و تجلی‌گاه اصلی انتقلاب یعنی تظاهرات و فعالیت‌های خیابانی مطرح می‌شود: این که چطور انقلابیون مایل هستند تصویر و شمایل و شعارها و نشانه‌های خود را از معبر دوربین‌های رسانه‌ای، در سطح جهان تکثیر کنند. تأکید صافاریان روی فیلم مستندی که در آن یکی از تظاهرکنندگان، دستگاه ضبط صوت را به سمت جمعیت گرفته است تا فریاد شعارهای شان ثبت شود، از نکات دیدنی این بخش است. در بخش سوم، جزئیات تصاویر تحلیل می‌شوند. فیلمساز در این بخش، فردیت آدم‌های شرکت‌کننده در فعالیت‌های خیابانی انقلاب را از حضور جمعی‌شان منفک می‌سازد و دامنه تأمل و تخیل مخاطب را به گمانه‌زنی در باب انگیزه‌ها و رفتارها فرامی‌خواند. یکی از دیدنی‌ترین قسمت‌های این بخش، تحلیل جزئیات عکسی است که در وسط کادرش اتوبوسی به آتش‌کشیده‌شده قرار دارد و در اطرافش آدم‌های مختلفی قرار گرفته‌اند: یکی سوار بر موتور، دیگری کیف مدرسه به‌دست، آن یکی از شدت سرما دستانش را به هم می‌مالد و نفر دیگر دست در جیب. صافاریان جدا از این‌که روی تک‌تک این آدم‌ها پرسش‌هایی را طرح می‌کند، حتی از فضای نادیده خارج از کادر هم نمی‌گذرد و حدس و گمان‌هایی را درباره‌اش به چالش می‌کشد. در بخش بعدی، با پخش قسمت‌هایی از فیلم مستند تپش تاریخ، تفاوت برداشت مخاطب از آن با متغیرهای موسیقی و نریشن و ریتم، بررسی می‌شود و بدین ترتیب دخالت عناصر غیراستنادی بر مدارکی مستند، در نوع برداشت و فهم مخاطب به خوبی نمایان می‌شود. بخش آخر هم بررسی تصاویر است؛ اما نه تصاویر متن انقلاب؛ بلکه تصاویری از فضاهای عادی معاصر با انقلاب که در بطن خانه‌ها و محیط‌های غیر خیابانی جریان دارد و همان آدم‌های انقلابی واقع در خیابان را حالا در محیطی آرام و پرصفا و شاد نمایش می‌دهد.

روایت گفت‌وگو با انقلاب، از نشانه‌های حاد انقلابی به سوی آرامش عناصر انسانی‌اش در حرکت است؛ همراه با نوعی پوسته‌زدایی از پدیده‌ای که تجمع اجزایش در ترکیب با حواشی و زائده‌ها، هویتی به خود می‌گیرد متفاوت از شناسه بی‌پیرایه تک‌تک عناصر تشکیل‌دهنده‌اش. در عین حال این مستند، فرصتی مناسب را برای تأمل روی تصاویر و فیلم‌های ارزشمند دوران انقلاب که به دست هنرمندانی همچون کاوه گلستان، بهمن جلالی، حسین ترابی، منوچهر مشیری و...ثبت شده‌اند فراهم می‌آورد؛ تصاویری فراگیر که فارغ از گزینش‌گری‌ها و قطب‌بندی‌های متداول، در گفت‌وگو با انقلاب جای گرفته‌اند.

                                       ********************************************

نویسنده و کارگردان: روبرت صافاریان، تدوین صدا و تصویر: فرحناز شریفی،  گوینده: الهه گلپری، تهیه کننده: پیروز کلانتری، محصول 1389

مطلب بالا در شماره دوم هفته نامه آسمان درج شده است.

  
نویسنده : مهرزاد دانش ; ساعت ٤:۱۸ ‎ب.ظ روز شنبه ۱۳٩٠/٩/٥